Sıradışı Bir Mimari Monografi: MASS X

Mimari monografiler doğaları gereği bir tür ardıl-düşünce ürünüdür. Genelde titizce seçilmiş, parlatılmış imgelere kısa metinler eşlik eder. İmgeler arasına serpiştirilmiş bu metinlerin amacı, okuru bütün bu imgeleri birbirine bağlayan bir düşünme biçimi olduğuna ikna etmektir. Bu metinler imgeleri birbirine yapıştıran tutkal gibi düşünülebilir. Eğer tutkal yeterince güçlü değilse, ya da son kullanma tarihi geçmişse artık imgelerin ‘bir aradalığı’ ortadan kalkar ve monografi arşive dönüşür. Biz mimarlar, ruhumuzun derinliklerinde saklanan kült lideri olma ve müritlerin bağlılığını kazanma arzusundan dolayı, bu tutkalın mümkün olduğunca işlevini sürdürmesini isteriz.

Yukarıdaki tasvirin birçok mimari monografi için geçerli olmakla birlikte kimi istisnaları göz ardı ettiğini de belirtmek gerek. Bu istisnalardan en günceli bu metnin de konusu olan MASS X: Neil M. Denari Architects 2000–2017. Geçtiğimiz yılın son çeyreğinde yayımlanan 777 sayfalık ve 3,8 kilogramlık bu devasa kitap bugüne kadar karşılaşmadığım bir format ve içerikle hazırlanmış. Monografideki her bir pasaj Neil Denari’nin düşünce dünyasına açılan bir kapı niteliğinde. Mimarın müşteriyle olan ilişkisi ve işi elde ediş biçimiyle başlayan proje metinleri, Denari’nin projenin üzerinde çalıştığı dönemde okuduğu kitaplardan, izlediği filmlerden ya da herhangi bir medyada gözüne ilişen imgelerden referanslarla zenginleştirilmiş. Bu görsel referansların titizlikle etiketlenmiş olması, referansın yıllar sonra başka bir proje içerisinde başka bir fikri nasıl tetiklediğini okurun takip edebilmesinin önünü açıyor. Bu mânâda Denari, zihninin kapılarını ardına kadar açıyor denebilir.

MASS X:
Neil M. Denari Architects 2000–2017, AADCU, Pekin 2018,
fotoğraflar: Şevki Topçu

Kitap içerisinde en çok etkilendiğim kısım “A Short / Personal History of the Single Surface Problem / 1989–1996” başlıklı makale oldu. Bu uzunca makalede 1990’larda mimarlık ve tasarım alanında yaşanan dijital devrime kişisel bir perspektif üzerinden tanıklık ediyoruz. Mimarlığın dijital devrimi üzerine bugüne kadar sayısız makale ve kitap yazıldı, sergiler düzenlendi;1 fakat o dönemin dönüştürücü etkisini ve gelmekte olanın, ufukta gözükenin tasarımcı üzerinde yarattığı anksiyeteyi böylesine yansıtan bir metin henüz okumadım. Denari, öğrencilik yıllarında ve profesyonel kariyerinin ilk yıllarında üzerindeki Norman Foster ve Richard Rogers gibi İngiliz high tech mimarların etkisinden —“Tokyo International Forum” (1989) projesini örnek göstererek— bahsediyor. Tam olarak bu yıllarda New York’tan Los Angeles’a taşınan mimar tarihin, sınırların olmadığı bir boşlukta tasarım yapmaya çalışmanın getirdiği anksiyeteyi çok güzel tarif ediyor. Boşlukta tasarım yapmak, Denari’nin makine estetiğinden uzaklaşmasına ve yeni arayışlara girmesine yol açmış olsa gerek. Denari, Los Angeles’taki ilk yıllarında değişimin ipuçlarını Macintosh II kullanmaya başladığında sezinliyor ve soruyor: “(Mimarlığın) katılığına ne olacak?”2 Aynı dönemde okuduğu Manuel Castells’in The Informational City kitabının, mimarın kenti enerji ve maddenin akışı olarak görmeye başlamasını tetiklediğini eskizlerinde izleyebiliyoruz. Bu eskizlerin şematik karakteri, Denari’nin soyut bir fikri çizim aracılığıyla geliştirme ustalığını gösteriyor. Birkaç yıl sonra —1993 yılında gerçekleştirdiği “Details Design Studio” projesinde— eskizlerdeki çizgilerin, taramaların ve okların malzemeyle nasıl buluştuğunu görüyoruz. Neil Denari’nin işlerinde bugün hâlâ devam edegelen yüzey estetiği, böyle doğuyor.

MASS X, fotoğraflar: Şevki Topçu

Bunun gibi onlarca anekdot ile dolu olan MASS X, kanımca benim gibi genç mimarlar için eşi bulunmaz bir kaynak ve ilham deposu. Umarım ileride daha fazla mimar, bu kitap gibi düşünce dünyalarını ve hikâyelerini şeffaf bir şekilde okuyucuyla buluşturan yayınlara imza atar.

1. İlgilenenler için mimarlıkta dijital devrim üzerine birkaç temel okuma:
Stan Allen, “From Object to Field: Field Conditions in Architecture and Urbanism”, Practice: Architecture, Technique + Representation içinde, London, New York, Routledge, 2009.
Greg, Lynn, “Architectural Curvilinearity”, Folding in Architecture içinde, s. 24–31, Chichester, West Sussex, Hoboken, NJ, Wiley-Academy, 2004.
Mario Carpo (ed.), The Digital Turn in Architecture 1992–2012, John Wiley & Sons, 2013.
Antoine Picon, Digital Culture in Architecture: An Introduction for the Design Professions, Birkhäuser, Basel, 2010

2. Neil M. Denari, MASS X: Neil M. Denari Architects 2000-2017, AADCU, Pekin 2018, s. 118.

kitap, MASS X: Neil M. Denari Architects 2000–2017, mimarlık, Şevki Topçu